Γιατί η Σελήνη μένει σε τροχιά;
Ανακάλυψε πώς η βαρύτητα και η ταχύτητα κρατούν τη Σελήνη σε τροχιά.
Διδακτικοί στόχοι
- Να σχεδιάζεις πού θα πήγαινε η Σελήνη αν έσβηνε η βαρύτητα και να εκτιμάς πόσο αποκλίνει από εκείνη την πορεία.
- Να βρίσκεις γύρω από ποιο σημείο κινούνται δύο σώματα που έλκονται και ποιο διανύει τη μεγαλύτερη διαδρομή.
- Να προβλέπεις πώς αλλάζει μια κυκλική τροχιά όταν μειώσεις την αρχική ταχύτητα και να ελέγχεις την πρόβλεψη στο εργαστήριο.
Πέντε μέτρα προς τα πού;
Άφησε μια πέτρα από το χέρι σου. Σε ένα δευτερόλεπτο πέφτει σχεδόν πέντε μέτρα. Πόσο χρόνο θέλει το φεγγάρι για να πέσει κι αυτό πέντε μέτρα; Κράτα κάπου την απάντησή σου. Θα χρειαστούμε πρώτα ένα μολύβι και μια καλή συμφωνία για το τι θα πει «πέφτει».
Σχεδίασε έναν κύκλο για την τροχιά και βάλε τη Γη στο κέντρο. Η Σελήνη βρίσκεται στο δεξί άκρο του κύκλου και κινείται προς τα πάνω στη σελίδα. Κάποιος κλείνει για ένα λεπτό τον διακόπτη της βαρύτητας. Πού θα τη βρει όταν ξανανάψει το φως; Βάλε μια τελεία προτού συνεχίσεις.
Η ταχύτητα που είχε η Σελήνη τη στιγμή που έκλεισε ο διακόπτης αρκεί για να την πάει ευθεία μπροστά. Ακούμπησε τον χάρακα στο δεξί άκρο, κατακόρυφα. Η ευθεία του μόλις αγγίζει τον κύκλο. Είναι η εφαπτομένη. Σε ένα λεπτό η Σελήνη θα είχε διανύσει πάνω της περίπου 61 χιλιόμετρα.
Ας ξαναπαίξουμε το ίδιο λεπτό με τη βαρύτητα αναμμένη. Στην αρχή η Γη τραβά τη Σελήνη προς τα αριστερά στη σελίδα. Λίγο αργότερα η Σελήνη έχει προχωρήσει, οπότε η έλξη δείχνει και λίγο προς τα κάτω. Σε κάθε θέση, ένα καινούργιο «προς τη Γη». Στο τέλος του λεπτού η Σελήνη βρίσκεται περίπου πέντε μέτρα προς το εσωτερικό από την τελεία της ευθείας διαδρομής. Αυτά είναι τα πέντε μέτρα της πτώσης της. Στον κύκλο που σχεδίασες, η απόστασή της από το κέντρο έχει μείνει ακριβώς ίδια!
Μπορούμε να βγάλουμε αυτόν τον αριθμό με ό,τι ξέρουμε για την πέτρα; Η Σελήνη απέχει από το κέντρο της Γης περίπου 60 γήινες ακτίνες. Σε διπλάσια απόσταση η βαρυτική επιτάχυνση γίνεται το ένα τέταρτο, σε τριπλάσια το ένα ένατο. Εκεί πάνω είναι περίπου 60 × 60 = 3.600 φορές μικρότερη από ό,τι εδώ. Τώρα χρειαζόμαστε έναν τρόπο να μετατρέψουμε την επιτάχυνση σε απόσταση. Για ένα σύντομο διάστημα, όσο η έλξη έχει σχεδόν σταθερό μέτρο και κατεύθυνση, η απόκλιση από την ευθεία είναι
s ≈ ½ a t²
Γιατί μπαίνει το τετράγωνο του χρόνου; Το πρώτο δευτερόλεπτο η έλξη αρχίζει να χτίζει ταχύτητα προς το κέντρο. Το δεύτερο δευτερόλεπτο προσθέτει κι άλλη, ενώ η πρώτη εξακολουθεί να σε μετακινεί. Σε διπλάσιο χρόνο έχεις διπλάσια μέση ταχύτητα πτώσης και τη διατηρείς διπλάσια ώρα. Στη Σελήνη δίνουμε 60 φορές περισσότερο χρόνο από ό,τι στην πέτρα. Ο παράγοντας 60² από τον χρόνο αντισταθμίζει τη μείωση της έλξης κατά 3.600 φορές. Ένα λεπτό εκεί, ένα δευτερόλεπτο εδώ, σχεδόν πέντε μέτρα και στις δύο περιπτώσεις.
Ποιος τραβάει τη Γη;
Τόση ώρα κρατούσες τη Γη καρφωμένη στο χαρτί με το μολύβι σου. Ποιος την κρατάει εκεί πάνω; Η Σελήνη τραβά τη Γη με δύναμη ίσου μέτρου και αντίθετης φοράς. Αν διπλασίαζες τη μάζα ενός καροτσιού και το τραβούσες με την ίδια δύναμη, θα αποκτούσε τη μισή επιτάχυνση. Η Γη έχει περίπου 81 φορές τη μάζα της Σελήνης. Μαντεύεις ποιο από τα δύο σώματα κάνει τη μικρότερη βόλτα;
Φαντάσου τη Γη και τη Σελήνη στις άκρες μιας αβαρούς σανίδας. Πού θα έβαζες το δάχτυλο για να ισορροπήσουν; Πολύ κοντά στη Γη. Το σημείο ισορροπίας λέγεται βαρύκεντρο. Για να βρούμε ακριβώς πού πέφτει το δάχτυλο, πολλαπλασιάζουμε κάθε μάζα με την απόστασή της από το στήριγμα. Τα δύο γινόμενα πρέπει να είναι ίσα.
Μάζα Γης × απόσταση Γης από το βαρύκεντρο = μάζα Σελήνης × απόσταση Σελήνης από το βαρύκεντρο
Η πλευρά της Σελήνης είναι λοιπόν 81 φορές μακρύτερη. Χώρισε νοερά τα 384.400 χιλιόμετρα ανάμεσα στα κέντρα σε 82 ίσα κομμάτια. Στη Γη αντιστοιχεί ένα, περίπου 4.700 χιλιόμετρα. Η ακτίνα της Γης είναι περίπου 6.400 χιλιόμετρα. Το δάχτυλό σου θα έμπαινε μέσα στον πλανήτη! Αν παρακολουθείς το ζευγάρι από το βαρύκεντρο, βλέπεις και το κέντρο της Γης να διαγράφει τη δική του μικρή τροχιά.
Δύο φεγγάρια στο εργαστήριο
Άνοιξε τα χειριστήρια και διάλεξε Pair. Έχεις δύο ίσα σώματα, το καθένα με μάζα τετραπλάσια της γήινης. Οι ταχύτητες μετριούνται σε km/s και οι αποστάσεις σε αστρονομικές μονάδες (AU). Εδώ μπορείς να κάνεις κάτι που θα ήταν κάπως άβολο με την αληθινή Γη. Μπορείς να αλλάξεις γνώμη και να ξαναρχίσεις.
Διαδραστική προσομοίωση
Βάλε το δάχτυλό σου στην οθόνη, στο μέσο της απόστασης των δύο σωμάτων. Άφησέ τα να γυρίσουν μισή στροφή. Έχουν ανταλλάξει θέσεις γύρω από το δάχτυλό σου. Οι αρχικές τους ταχύτητες έχουν ίσο μέτρο, αντίθετες κατευθύνσεις και ακριβώς όσο μέτρο χρειάζεται για κυκλική τροχιά. Το Time speed σε βοηθά να δεις την κίνηση πιο αργά. Για να αλλάξεις την ίδια την τροχιά, θα χρειαστείς το Velocity.
Τρία πειράματα με μία μόνο αλλαγή τη φορά
- Λίγο πιο αργά. Πάτησε παύση και φόρτωσε πάλι το Pair. Επίλεξε διαδοχικά κάθε σώμα. Στο Velocity πολλαπλασίασε τις τιμές X και Y επί 0,8, κρατώντας το πρόσημό τους. Πριν πατήσεις αναπαραγωγή, βάλε στοίχημα με τον εαυτό σου. Θα συναντηθούν, θα μείνουν στην ίδια απόσταση ή θα πλησιάσουν και θα απομακρυνθούν ξανά;
- Κυνήγησε τη γρήγορη στιγμή. Στην ίδια διαδρομή, διάβασε την ταχύτητα ενός σώματος όταν τα δύο απέχουν περισσότερο και πάλι όταν πλησιάσουν πιο πολύ. Καθώς πλησιάζουν, η έλξη έχει συνιστώσα προς τη φορά της κίνησης και τα επιταχύνει. Καθώς απομακρύνονται, τα επιβραδύνει. Η αρχική θέση, εκεί όπου τους έκοψες ταχύτητα, είναι τώρα το σημείο της μεγαλύτερης απόστασης. Δοκίμασε να το ξαναβρείς έπειτα από μία περιφορά.
- Μετακίνησε το στήριγμα. Σε παύση φόρτωσε νέο Pair. Αύξησε μόνο τη μία μάζα από 4 σε 8 γήινες μάζες. Πού θα έβαζες τώρα το δάχτυλο; Στο ένα τρίτο της απόστασης, μετρώντας από το βαρύτερο σώμα. Παρακολούθησε αυτό το σημείο με το μάτι. Τώρα ταξιδεύει κι αυτό μέσα στην οθόνη. Οι αντίθετες ταχύτητες έχουν ακόμη ίσο μέτρο, αλλά η διπλάσια μάζα κουβαλά διπλάσια ορμή. Το ζευγάρι ως σύνολο κινείται.
Τι σχήμα άφησε το μολύβι;
Στο πείραμα με το 0,8 εμφανίζεται μια έλλειψη. Υπάρχει ακόμη αρκετή πλάγια κίνηση ώστε τα σώματα να προσπεράσουν το ένα το άλλο, και η έλξη τα φέρνει πάλι κοντά. Αν στερεώσεις το χαρτί σου στο βαρύκεντρο, κάθε σώμα χαράζει τη δική του έλλειψη, με το βαρύκεντρο στη μία εστία. Με ίσες μάζες οι δύο διαδρομές έχουν το ίδιο μέγεθος. Με τη Γη και τη Σελήνη, η μία χωράει σχεδόν ογδόντα μία φορές κατά μήκος της άλλης.
Τώρα κράτησε το χαρτί με το κέντρο του πάνω στο κέντρο της Γης και τις άκρες του στραμμένες πάντα προς τα ίδια μακρινά άστρα. Στο ιδανικό σύστημα δύο σωμάτων η Σελήνη χαράζει πάλι έλλειψη, αυτή τη φορά με τη Γη στη μία εστία. Ο κύκλος της πρώτης μας ζωγραφιάς είναι η ειδική περίπτωση όπου οι δύο εστίες συμπίπτουν.
Αν σημάδευες την πραγματική θέση της Σελήνης επί πολλούς μήνες, το μολύβι θα σε διόρθωνε άλλη μια φορά. Ο Ήλιος τραβά και τη Γη και τη Σελήνη. Επειδή βρίσκονται σε διαφορετικές θέσεις, τις τραβά λίγο διαφορετικά, οπότε αλλάζει σταδιακά και η σχετική τους τροχιά. Κράτα λοιπόν την έλλειψη για την πρώτη σου πρόβλεψη. Κι όταν απόψε σηκώσεις το βλέμμα, δοκίμασε να δεις εκείνα τα πέντε μέτρα μέσα στο επόμενο λεπτό. Με το μάτι αδύνατον. Με μια πέτρα, ένα ρολόι και λίγη σκέψη, μόλις τα υπολόγισες.